مهدویت و مطالعات آینده‌پژوهی این پایگاه دربرگیرنده فهرست کارشناسان و مطالب مربوط به آموزه مهدویت در گستره مطالعات آینده‌پژوهی است. هم‌اکنون 6 نفر با این مجموعه مرتبط هستند.

آینده‌پژوهی قرآنی و جایگاه مهدویت در آن

آینده‌پژوهی تلاشی برای یافتن تصویری از آینده و سپس ارائه توجیهی برای آن و کمک کردن به مردم برای ترسیم الگوی آرمانی جامعه از منظر باورها و ارزش‌های بنیادین است. مهمترین رویکرد قرآنی نیز خلق چشم انداز جامع و مطلوب از آینده است که آن ظهور منجی موعود که از آموزه‎های مشترک و فراگیر ادیان آسمانی است، می‌باشد.
عصر حاضر، عصر آینده‌پژوهی ست و از آنجا که آینده پژوهی کنونی در غرب پا گرفته است اصول ومبانی آن نیز از مدرنیته غربی تأثیر پذیرفته و بوی اومانیستی و سکولار دارد ، لذا برای بهره گیری از آن باید آن را مورد پالایش جدی قرار داد.آینده‌پژوهی مدرن دانشی است که در دهه‌های اخیر شکل گرفته و توانسته است به سرعت در تمامی عرصه‌های زندگی نفوذ و اثر گذار باشد. در آینده‌پژوهی کنونی مدیریت آینده یکی از راهبردهای اساسی برای اداره جامعه بشری به حساب می‌آید لذا شناخت روندها و توصیف دقیق آینده و ترسیم آنچه در انتظار جوامع است را مقدمه هر گونه طراحی و برنامه‌ریزی می‌دانند.
اما جایگاه و اهداف این دانش نو ظهور چیست؟ این آینده‌پژوهی یعنی مهیا بودن برای آینده و استخدام منابع موجود به بهترین وجه ممکن در راستا آرزوها و اهداف و مشتمل بر مجموعه تلاش‌هایی است که با استفاده از تجزیه وتحلیل منابع، الگوها و عوامل تغییر و یا ثبات به تجسم آینده‌ای بالقوه و برنامه‌ریزی برای آنها می‌پردازد ، در حقیقت تصمیم‌گیری مربوط به آینده در زمان حال است.
با توجه به این بیان می‌توان پنج دیدگاه کلی را درباره آینده‌پژوهی شناسایی کرد:

الف: دیدگاه استنتاجی: که آینده را ادامه منطقی گذشته می داند.
ب: دیدگاه تحلیل الگو:که معتقد است تاریخ تکرار می‌شود لذا بهترین پیش بینی با تحلیل مقایسه‌ای و تطبیقی موقعیت‌های گذشته و ارتباط دادن آنها با آینده‌های محتمل به دست می‌آید .
ج: دیدگاه تحلیل هدف:که می‌گوید آینده را می‌توان با مطالعه آرمان‌ها و اهداف تصمیم سازان و افراد مؤثر پیش‌بینی کرد.
د: دیدگاه آینده‌های متعدد:که پیش‌بینی آینده‌های متعدد از محیط‌های مختلف و بعد برنامه ریزی براساس سناریوها را معتقد است.
ه: دیدگاه مکاشفه‌ای :که معتقد است آینده باید به واسطه فرایندهای نیمه خود آگاه و کشف و مکاشفه‌ای رمز گشایی شود.
بر این اساس آینده‌پژوهی فرایندی علمی است که استدلال، انتخاب و اقدام را در می‌آمیزد . اما هدف در این فرآیند چیست؟ با دقت در این دیدگاه‌ها هدف آن‌ها را اینگونه می‌توان بیان کرد:

1- تهیه وتنظیم قواعدی برای تحولاتی که در آینده اتفاق می‌افتد و قابل پیش بینی است.
2- شناخت و درک صحیح از مسائل نو ظهور و جدید .
3- برنامه ریزی برای رویدادهای پیش بینی نشده.
4- پرهیز از گام نهادن در محیط پر خطر و ناشناخته آینده.
5- پذیرش و درک ایده‌ها و ارزش‌ها و نگرش‌های مثبت گذشته و حال در ایجاد آینده در جهان برتر.

با توجه به این اهداف، روشن می‌شود که آینده پژوهان کلید واژه شناخت آینده را تغییر می‌دانند و در پی شناخت علل تغییر می‌باشند، که تغییر از دید آنها از یک سو به فرآیندهای پویایی گفته می‌شود که زیر بنای پیشرفت‌های مبتنی بر فناوری هستند و از سوی دیگر ، تحول در شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حاکم را در بر می‌گیرد. آینده‌پژوهان برای یافتن نظریه‌هایی تلاش می‌کنند که علاوه بر توضیح چنین تغییراتی در تشخیص و فهم آنها به مردم کمک کنند.آنها می‌خواهند تعیین کنند که کدام تغییرات پیش بینی شده را، می‌توان پذیرفت چرا که این تغییرات به شکلی گذرا، خارج از توان کنترل بشر قرار دارند. اما آنچه مهم است این است که چون آینده‌شناسی به گمانه‌زنی استوار است، علم به شمار می‌آید و لذا بر فرضیه‌هایی استوار است که ممکن است خلاف واقع یا جهت‌دار یا مشروط باشد.اما رویکرد دیگری نیز در این میان وجود دارد که به حتم و یقین استوار است و آن رویکرد قرآن به آینده‌پژوهی می‌باشد. قرآن دقیق‌ترین و عمیق‌ترین نگاه را به آینده دارد و رویکردها و اصول مشخص و روشنی را در رابطه با آن اتخاذ کرده است.
از نظر قرآن آینده هر چند برای انسان مبهم و ناشناخته است اما قابل مطالعه و تأمل می‌باشد، یعنی امری‌ست که باید به آن توجه کرد و از هر لحاظ برای تعالی آن آماده شد این آینده هم می‌تواند فرجام نهایی او در دنیای دیگر و هم آتیه زندگی دنیای کنونی او را در بر گیرد.

آینده‌پژوهی قرآن معطوف به این است که انسان درباره اعمال و رفتار خود بیندیشد و با دانایی و توانایی‌های خود متوجه آینده باشد و برای رشد و بالندگی آن بکوشد.«یا ایها الذین آمنو اتقوا الله و لتنظر نفس ما قدمت لغد..» (حشر آیه 18) این کسانی که ایمان آورده‌اید تقوا الهی پیشه کرده و هر نفسی بنگرد که چه عملی برای خویش پیش می‌فرستد و نیز در روایتی از امام صادق علیه‌السلام است که «برای دنیای خود چنان کار کنید که گویی تا ابد زنده‌اید و برای آخرت خود چنان کار کنید که گویی فردا خواهید مرد».
اما رویکرد قران کریم: قرآن از جوانب مختلفی به آینده پرداخته است،که گزینه وار به نمونه‌هایی می‌پردازیم:

1- آینده‌شناسی گذشته نگر، که با استفاده از آیات زیادی انسان را به سنت‌های تاریخی و عبرت گرفتن از وضعیت گذشتگان فرا می‌خواند، مانند آیه 36 و37 سوره مبارکه ق «و کم اهلکنا قبلهم من قرن هم اشد منهم بطشاٌ فنقبوا فی البلاد هل من محیص ...» [بس] از آنها چه مردمی را که نيرومندتر بودند و در شهرها سير و جست و جو، می‌کردند ، به هلاکت آورده‌ايم آيا راه گريزی هست.
بر اساس این آیه و دقت در آیات مانند این سرانجام رفتارهای مشابه و آینده آنها مشخص و قابل پیش‌بینی می‌باشد.
2- آینده شناسی غیبی؛ سبک و نگرش دیگر قرآن است که به فرموده خود خداوند در آیه 73 سوره انعام خداوند «عالم الغیب والشهادة» است. این نوع آینده شناسی مختص خداوند متعال می‌باشد و تنها راه دستیابی به این نوع آینده‌پژوهی مفید و پرثمر دینی ، استخراج این آموزه‌ها از نصوص معتبر دینی می باشد .
3- آینده شناسی آرمان گرا؛ که قرآن مجید با عنایت و شناخت از آرمان‌گرایی و تعالی‌نگر بودن انسان همواره افکار و اندیشه انسان‌ها را متوجه آینده کرده و او را به طرف جامعه آرمانی که حاکمیت عقل، معنویت و عدالت است سوق داده است.مثلاَ در آیه 55 سوره نورخداوند تحقق جامعه آرمانی اسلامی را وعده داده است."«وعد الله الذین آمنو منکم و عملوا الصالحات....» خداوند به کسانی از شما (مسلمانان) که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‏‌اند وعده داده است... .
4- اما آینده شناسی غایت گرا، در این رویکرد خداوند آفرینش را دارای هدفی متعالی که رسیدن به رشد و تکامل است می داند « وخلق الله السماوات و الارض بالحق و لتجزی کل نفس بما کسبت».جاثیه 22 ، خدا آسمان‌ها و زمين را ( به خيال و پندار خلق نكرد ) بلكه به حق آفريد تا هر كسی را به آنچه مي‏‌كند جزاء دهد و در اين جزا به كسی ظلم نمی‌شود.
در این نگرش، خداوند از انسان می‌خواهد که مسیر خود را در راستا هدف خلقت قرار دهد تا با وصول به این هدف و هماهنگی با جهان خلقت به کمال رسد.
5- رویکرد معنا گرایی؛ در این رویکرد متوجه این می‌شویم که خداوند دارای سنت‌هایی می‌باشد که با توجه به آیات و کشف این سنت‌ها می‌توان آینده و سرانجام خیلی از مسیرها را پیش بینی کرد مثل آیه 2و3 سوره طلاق «من یتق الله یجعل له مخرجا * و یرزقه من حیث لایحتسب» كه از خدا پروا كند براى او راه بيرون شدن [از هر دشوارى و اندوهى‏] پديد آرد و از جايی كه حسابش را نمی‌‏كند، به او روزى می‌‏رساند یا «لو انّ اهل القری آمنو و اتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء ....» اعراف آیه 96 . اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند، قطعاً بركاتی از آسمان و زمين برايشان می‌گشوديم.
در این آینده شناسی نه تنها درصدد شناخت و ساخت آینده است بلکه عوامل مهم آنها را نیز مطرح کرده و نظام بشری را متوجه آن می‌کند . در قرآن کریم مؤلفه‌های زیادی برای آینده‌پژوهی وجود دارد که اکنون پرداختن به آن از مجال این مقاله خارج است .

اما مهمترین رکن آینده پژوهی قرآنی، باور به یک آینده قطعی، حتمی، روشن و واقعی ست و در این راستا به اختیار و اراده انسان نیز توجه ویژه‌ای شده است و از این جهت خود مشوق انسان‌ها در حرکت و آینده‌سازی است. دیدگاه قرآن درباره بشر، خوشبینانه بوده و پایان دنیا را روشن و سعادت آمیز دانسته است. مشیت الهی به این تعلق گرفته که در آینده فقط صالحان وارثان زمین باشند و حق و حقیقت در موضع خود و باطل برچیده شود و جهان تحت حکومت واحد جهانی اسلام و پیروزی حزب الله باشد.
در این زمینه آیات بسیاری در قرآن کریم وارد شده است مثل انبیاء آیه 105 «ولقد کتبنا فی الزبور من بعدالذکر ان الارض یرثها عبادی الصالحون». یا آیه 5 قصص «و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین».
و اما آنچه در نتیجه، هدف برای طرح این مباحث می‌باشد این است که جایگاه مهدویت را در آینده‌پژوهی قرآنی مورد بررسی قرار دهیم.

آینده‌پژوهی تلاشی است برای یافتن تصویری از آینده و سپس ارائه توجیهی برای آن و کمک کردن به مردم برای ساختن تصویر آینده خویش و ترسیم الگوی آرمانی جامعه از منظر باورها و ارزش‌های بنیادین. آن جامعه، می‌تواند نقش اساسی در توجّه جدّی افراد به آینده داشته و منجر به تحرک و پویایی آن شود این امر با ترسیم چشم انداز برای یک جامعه میسر است. چشم انداز عبارت است از : تصویر مطلوب و قابل دستیابی جامعه در یک افق زمانی معین بلند مدت که متناسب با مبانی ارزشی وآرمان‌های نظام و مردم تعیین می‌گردد.

و مهمترین رویکرد قرآنی نیز خلق چشم انداز جامع و مطلوب از آینده است که آن ظهور منجی موعود که از آموزه های مشترک و فراگیر ادیان آسمانی است، می‌باشد. شکل‌گیری جامعه مهدوی ، تحقق بخش آرمان دیر پای بشری برای زندگی در یک مدینه فاضله است. این مدینه فاضله در زمین به دست حق‌پرستان و به رهبری مصلح موعود و با یاری امدادهای الهی به وجود آمده و او اداره آن را به دست خواهد گرفت. این جامعه پایان حرکت تاریخ و آغاز حیاتی متکامل و بدون کاستی و نقص است، باور ژرف و ریشه‌دار مهدویت و جامعه اسلامی بدین معناست که آینده جوامع بشری بسیار روشن است.

آموزه مهدویت در این راستا کامل‌ترین برنامه و بهترین الگوی قرآنی توسعه و پیشرفت جوامع است. آینده‌پژوهی می‌تواند به عنوان ابزاری برای ترویج مهدویت و کاربردی کردن آن در سطح جهان باشد. این الگوی آرمانی قرآن به کمک آینده پژوهی می‌تواند ساختن آینده را برای جامعه انسانی عینی‌تر و شفاف‌تر کند و راه‌های تحقق آن تبیین گردد. در واقع مهدویت زبان آینده قرآن است که به کمک آینده‌پژوهی باید به دنیا معرفی شود، مهدویت در برنامه‌ریزی آینده می‌تواند به عنوان یک ستاره راهنما در هر مقطعی، تصویر مطلوب قرآن از آینده را با توجه به وضعیت کنونی خلق نماید و این یعنی کاربردی کردن مهدویت و خارج کردن آن از یک موضوع صرفاٌ منفعل ذهنی .
گسترش ادیان در این برهه از زمان به ویژه دین اسلام به علت چشم اندازی بودن آن است زیرا خاصیت توسعه‌یابندگی، پیش روندگی، الهام بخشی را دارد و به همین علت آینده‌پژوهان دین را از جنس آینده پژوهی می‌دانند، لذا مهدویت می‌تواند به مثابه عاملی چشم انداز آفرین از مرز باورهای فردی فراتر رفته و در بطن و متن برنامه‌ریزی‌های بلند مدت اجتماعی بنشیند.
مهدویت به عنوان مقصد، یک امر قطعی است؛ اما راه رسیدن به آن مقصد مشخص نیست و احتیاج به پژوهش دارد و در جامعه کنونی استفاده از ادبیات آینده پژوهی برای ایجاد باورپذیری بیشتر در بین نسل جوان امری ضروری و بایسته می باشد و از آنجا که عصر ما عصر جدال فرهنگ هاست ما باید مجهز به ابزارهای این عصر باشیم و در طراحی آینده پژوهی بومی کوشا باشیم تا قبل از طراحی آینده‌ای موهوم از طرف فرهنگ‌های بیگانه، آرمان شهر قرآن را تحت دانش آینده پژوهی قرآنی به جامعه خویش ارائه وراه روشنی را نیز برای جوامع تشنه این مسیر ایجاد کنیم .
آخرین ویرایش
در 1394/11/19 10:37

مطالب پربازدید را ببینید
و یا به فهرست بازگردید.

بازگشت به ابتدای صفحه

تلفن
نشانی
9 - 02188998601
تهران، خیابان انقلاب، خیابان قدس، تقاطع ایتالیا، پلاک 98
پیامک
30001366